Leegloper en lanterfanter

Waar komen woorden als leegloper, lanterfanter en baliekluiver vandaan?

Het antwoord wordt gegeven door Nicoline van der Sijs.

“Ik ben erg benieuwd wat de geschiedenis en achtergrond is van het woord leegloper,” schreef een lezer van deze nieuwsbrief. Toeval of niet, sinds het Meertens Instituut verhuisd is naar een locatie midden in de rosse buurt van Amsterdam komen er alsmaar vragen binnen over de herkomst van benamingen voor mensen die hun tijd verdoen met langs de straten slenteren. Het Nederlands kent opvallend veel benamingen voor dergelijke types. Hieronder een inventarisatie die niet eens uitputtend is.

Ledigloper

De door de vragensteller genoemde leegloper heette in de 17de eeuw een ledigloper: iemand die zijn tijd in ledigheid doorbracht, die “ledig liep”. Ledig, tegenwoordig samengetrokken tot leeg, betekende oorspronkelijk ‘vrij (van werk), werkloos, niets doend’; het is bewaard gebleven in uitdrukkingen als ledigheid is des duivels oorkussen en zich onledig houden met ‘zich bezighouden met’. Een oudere benaming, bekend sinds de 14e eeuw, was ledichganger. Dat die term als buitengewoon beledigend werd ervaren, ervoer een zekere Jan de Binst in 1592. Uit een gerechtsverslag blijkt namelijk dat Jan ter dood werd veroordeeld nadat hij zich op de heilige sacramentsdag ’s avonds rond 9 uur met geweld toegang had verschaft tot het erf van een klooster, “leelyck roupende ende tierende” en de monniken “[uit]scheldende voor bloetsuypers, fielten, mestverkens, legher-rabauwen, ledichgangers ende dieven van de aelmoessen van de waerachtighe aermen”.

Zerkenslijper en lanterfanter

Ook andere benamingen verwijzen naar het werkeloos door de straten dwalen. Een straatslijper, vroeger ook wel zerkenslijper genaamd, loopt zo vaak door de straat heen en weer dat de stenen er glad en geslepen van zijn worden. De lanterfant of lanterfanter trok oorspronkelijk bedelend door het land: het woord gaat terug op de samenstelling land-trouwandt, waarin trouwant een Frans leenwoord is dat ‘bedelaar, vagebond’ betekende en verwant is met trawant ‘bediende, handlanger’. Synonieme benamingen waren rondloper, kaailoper (‘kadeloper’) en schansloper (schans was de naam voor de stadswal). In Gent kreeg zo iemand de scheldnaam trekhond.

Kenmerkend voor leeglopers is dat zij vaak hangend over een brug worden aangetroffen. Veel benamingen verwijzen daarnaar: een baliekluiver, leuningbijter of bruggenbijter is eigenlijk iemand die zich vastbijt in een brugleuning, terwijl een blaasjesspuger of kringetjesspuger kringetjes maakt in het water dat onder de brug door stroomt.

 

Leegloper in loondienst

 

Voor de leegloper in loondienst bestaan allerlei specifieke benamingen: de dagdief steelt het salaris van zijn baas door de werktijd te verlummelen, de potboef is een kwajongen die een potje maakt van het werken (potje betekende vroeger ‘grapje’), en de doodeter of doodvreter is iemand wiens enige werkzaamheid bestaat in eten, net zo lang tot hij doodgaat.

 

En dan heb je natuurlijk de werknemer die het heel kalmpjes aan doet, zodat het lijntje niet breekt, oftewel de lijntrekker, ook wel slampamper of slabakker genoemd. Slampamper is een samenstelling van slempen ‘overdadig eten en drinken’ en pampen ‘volstoppen’, terwijl slabakker waarschijnlijk is afgeleid van slap onder invloed van het Middelnederlandse slacken ‘losmaken, losgaan’.

 

Muggenzifter

In het verleden zijn er prachtig beeldende benamingen gemaakt voor mensen die totaal zinloze handelingen verrichten; die benamingen kregen vaak de overdrachtelijke betekenis ‘zeurder, treuzelaar, kleingeestig iemand’. De bekendste is de muggenzifter, die afkomstig is uit  Matteüs 23:24, waar Jezus fulmineert tegen de Farizeeën en schriftgeleerden: ‘Gij blinde wegwijzers, die de mug uitzift, maar de kameel doorzwelgt’ (NBG-vertaling). Een muggenzifter is dus eigenlijk iemand die muggen uit het voedsel zeeft. Vergelijkbare benamingen zijn haarklover, pezewever en zemelknoper die haren splijten, respectievelijk pezen weven of zemelen knopen in plaats van draden. In Leiden noemt men hem een zemelnaaier en in Groningen een zemelscheet. Een Vlaamse benaming was arduinzager: iemand die probeert het keiharde arduin af te zagen. De benaming flierefluiter verwijst waarschijnlijk naar iemand die fluitjes van vlierhout maakt.

Hans in alle straten

 

Tot slot twee uitdrukkingen waarmee men een leegloper vroeger omschreef: in Mechelen zei men: Hij wit het plafond van de Grote Markt, en de beroemde negentiende-eeuwse spreekwoordenverzamelaar P.J. Harrebomée memoreerde de uitdrukking Hans in alle gassen of Hans in alle straten voor “een bemoeizuchtig leeglooper, die zich verbeeldt ‘van alle markten thuis’ te zijn”. Die uitdrukking is beslist niet van toepassing op onze scheidende directeur, die ik echter wel voor de toekomst veel vrije tijd toewens om al lanterfantend nieuwe energie op te doen.

_______________________________________

Dit artikel is verschenen in de nieuwsbrief (december 2016) van het Meertens Instituut. Heeft u een vraag voor het instituut, stuur dan een mail aan de redactie. Ook interesse in de nieuwsbrief? Klik hier voor meer informatie.

 

Advertisements

Over Rob Alberts

Mensen, natuur, de aarde, planten en dieren hebben mijn interesse. Monumentale Bomen fascineren mij. Onderwijs is mijn passie. In 1988 ben ik in de Bijlmermeer komen wonen. De mensen, het groen, de andere manier van bouwen / wonen hebben mijn hart gestolen. Zonder ver te reizen is hier de hele wereld binnen handbereik. Rondom mijn huis geniet ik vooral van de Familie Pimpelmees. In december 2009 ben ik gaan bloggen over wat mij opvalt of wat mij bezig houdt.
Dit bericht werd geplaatst in Onderwijs en getagged met , , . Maak dit favoriet permalink.

36 reacties op Leegloper en lanterfanter

  1. Het woord ‘baliekluiver’ werd vaak door mijn vader gebruikt, net als ‘patjakker’ maar ik geloof dat dat een meer Gronings woord is.

    Liked by 1 persoon

  2. fietszwerver zegt:

    mogge Rob
    wat hebben wij toch een mooie en rijke taal
    en het is goed dat er veel is bewaard van deze mooie uitspraken
    ik pak er nog 1
    Bakkie leut met een spikkeloasie

    vrolijke groet

    Liked by 1 persoon

  3. Bertie zegt:

    Mooi artikel. We kennen ook nog nietsnut, waarschijnlijk zwerven er nog meer lokale benamingen rond.
    Meertens biedt veel interessante onderwerpen op taalgebied.

    Liked by 1 persoon

  4. Matroos Beek zegt:

    Oei, deze leegloper zit hier te lanterfanten op het werk. Of ben ik nu aan het muggenziften? Doet er niet toe. Erg leuke post Rob! Vrolijke groet

    Liked by 1 persoon

  5. Morgaine zegt:

    Alleen lanterfanter werd vooral bij ons in de familie gebruik, ben je aan het lanterfanteren? Of het nu zo klopt, whahaha. gezien het bij ons dan meer bedoeld werd als je verveelt je en je doet ff niks… weekend of op vrije momentjes inderdaad, maar werken werd wel zeker gedaan.

    x

    Liked by 1 persoon

  6. HesterLeyNel zegt:

    Baie interessant. Sommige van hierdie woorde is oorgedra in Afrikaans ook.

    Liked by 1 persoon

  7. Hillechien zegt:

    ik zou dus een ledigloper zijn haha leuk om te lezen, lantefanteren en muggenzifter ken ik ook en gebruiken wij ook

    Liked by 1 persoon

  8. Rebbeltje zegt:

    Muggenzifter een veel gebruikt woord hier 😉
    Groetjes

    Liked by 1 persoon

  9. Wat leuk ook om dit uit te zoeken! Lijkt mij 🙂 Ik zift graag mug 😀

    Liked by 1 persoon

  10. Sjoerd van bVision zegt:

    Heerlijk zo’n stukje Oud Nederlandse les…

    Liked by 1 persoon

  11. Suskeblogt zegt:

    De meeste woorden ken ik. Leuk om eens de afkomst van die woorden te weten te komen.

    Liked by 1 persoon

  12. Spontanity zegt:

    Hans in alle straten, nooit van gehoord.
    Gaat voor die van mij in elk geval niet op 🙂

    Liked by 1 persoon

  13. matroos zegt:

    Geweldig hé onze taal,’k ga weer ff door met lanterfanten.

    Liked by 1 persoon

  14. afwaswater zegt:

    Heerlijk stukje dit. Ik heb me ook afgevraagd wat zo’n oorkussen nu precies was. groetjes, Hanneke

    Liked by 1 persoon

  15. Rob Alberts zegt:

    Dat oor van de Duivel wil jij toch nooit kussen?
    Jouw lieflijke tekeningen maken jou een zachtaardige vrouw.
    Vriendelijke groet,

    Like

    • afwaswater zegt:

      Ooit dacht ik dat het een soort kussentje was. Iets wat heel erg bij de duivel hoorde. Later dacht ik wel dat het twee losse woorden waren, maar was nooit helemaal zeker en nooit nagevraagd. groetjes, Hanneke

      Liked by 1 persoon

  16. Villasappho zegt:

    Leuk om te lezen mn vader had het over lanterfanten klinkt toch beter dan chillen.

    Liked by 1 persoon

  17. meninggever zegt:

    Mooi stukje vaderlandse geschiedenis en deed me even denken aan de wijze waarop men net nadat de Fransen waren vertrokken uit ons land omging met leeglopers en paupers. Die pakte men op en bracht ze naar de latere veenkolonien om daar een nieuw bestaan op te bouwen. Ook niet iets om echt trots op te zijn maar wel met een duidelijke opvoedende waarde in een tijd dat men de overlast in de grote steden van al die lui meer dan zat werd….Zit daar nog een voorspellende waarde in?

    Like

  18. EJW zegt:

    Leuk blog over uitdrukkingen en gezegdes, ik heb daar ook ooit een blog over geschreven

    Liked by 1 persoon

  19. willy zegt:

    leuk om lezen…

    een pezewever ben ik in elk geval niet

    groeten

    Liked by 1 persoon

  20. fietszwerver zegt:

    als het een troost kan zijn Rob
    ook hier nog niet droog geweest

    blijf binnen groet 🙂

    Like

  21. fietszwerver zegt:

    ja Rob
    wat stabieler weer en droog
    daar knappen we zeker van op , ik zoek de duinen en het strand weer eens op , is ff anders dan hier achter mij op de hei

    slaap wel groet

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s