Leegloper en lanterfanter

Waar komen woorden als leegloper, lanterfanter en baliekluiver vandaan?

Het antwoord wordt gegeven door Nicoline van der Sijs.

“Ik ben erg benieuwd wat de geschiedenis en achtergrond is van het woord leegloper,” schreef een lezer van deze nieuwsbrief. Toeval of niet, sinds het Meertens Instituut verhuisd is naar een locatie midden in de rosse buurt van Amsterdam komen er alsmaar vragen binnen over de herkomst van benamingen voor mensen die hun tijd verdoen met langs de straten slenteren. Het Nederlands kent opvallend veel benamingen voor dergelijke types. Hieronder een inventarisatie die niet eens uitputtend is.

Ledigloper

De door de vragensteller genoemde leegloper heette in de 17de eeuw een ledigloper: iemand die zijn tijd in ledigheid doorbracht, die “ledig liep”. Ledig, tegenwoordig samengetrokken tot leeg, betekende oorspronkelijk ‘vrij (van werk), werkloos, niets doend’; het is bewaard gebleven in uitdrukkingen als ledigheid is des duivels oorkussen en zich onledig houden met ‘zich bezighouden met’. Een oudere benaming, bekend sinds de 14e eeuw, was ledichganger. Dat die term als buitengewoon beledigend werd ervaren, ervoer een zekere Jan de Binst in 1592. Uit een gerechtsverslag blijkt namelijk dat Jan ter dood werd veroordeeld nadat hij zich op de heilige sacramentsdag ’s avonds rond 9 uur met geweld toegang had verschaft tot het erf van een klooster, “leelyck roupende ende tierende” en de monniken “[uit]scheldende voor bloetsuypers, fielten, mestverkens, legher-rabauwen, ledichgangers ende dieven van de aelmoessen van de waerachtighe aermen”.

Zerkenslijper en lanterfanter

Ook andere benamingen verwijzen naar het werkeloos door de straten dwalen. Een straatslijper, vroeger ook wel zerkenslijper genaamd, loopt zo vaak door de straat heen en weer dat de stenen er glad en geslepen van zijn worden. De lanterfant of lanterfanter trok oorspronkelijk bedelend door het land: het woord gaat terug op de samenstelling land-trouwandt, waarin trouwant een Frans leenwoord is dat ‘bedelaar, vagebond’ betekende en verwant is met trawant ‘bediende, handlanger’. Synonieme benamingen waren rondloper, kaailoper (‘kadeloper’) en schansloper (schans was de naam voor de stadswal). In Gent kreeg zo iemand de scheldnaam trekhond.

Kenmerkend voor leeglopers is dat zij vaak hangend over een brug worden aangetroffen. Veel benamingen verwijzen daarnaar: een baliekluiver, leuningbijter of bruggenbijter is eigenlijk iemand die zich vastbijt in een brugleuning, terwijl een blaasjesspuger of kringetjesspuger kringetjes maakt in het water dat onder de brug door stroomt.

 

Leegloper in loondienst

 

Voor de leegloper in loondienst bestaan allerlei specifieke benamingen: de dagdief steelt het salaris van zijn baas door de werktijd te verlummelen, de potboef is een kwajongen die een potje maakt van het werken (potje betekende vroeger ‘grapje’), en de doodeter of doodvreter is iemand wiens enige werkzaamheid bestaat in eten, net zo lang tot hij doodgaat.

 

En dan heb je natuurlijk de werknemer die het heel kalmpjes aan doet, zodat het lijntje niet breekt, oftewel de lijntrekker, ook wel slampamper of slabakker genoemd. Slampamper is een samenstelling van slempen ‘overdadig eten en drinken’ en pampen ‘volstoppen’, terwijl slabakker waarschijnlijk is afgeleid van slap onder invloed van het Middelnederlandse slacken ‘losmaken, losgaan’.

 

Muggenzifter

In het verleden zijn er prachtig beeldende benamingen gemaakt voor mensen die totaal zinloze handelingen verrichten; die benamingen kregen vaak de overdrachtelijke betekenis ‘zeurder, treuzelaar, kleingeestig iemand’. De bekendste is de muggenzifter, die afkomstig is uit  Matteüs 23:24, waar Jezus fulmineert tegen de Farizeeën en schriftgeleerden: ‘Gij blinde wegwijzers, die de mug uitzift, maar de kameel doorzwelgt’ (NBG-vertaling). Een muggenzifter is dus eigenlijk iemand die muggen uit het voedsel zeeft. Vergelijkbare benamingen zijn haarklover, pezewever en zemelknoper die haren splijten, respectievelijk pezen weven of zemelen knopen in plaats van draden. In Leiden noemt men hem een zemelnaaier en in Groningen een zemelscheet. Een Vlaamse benaming was arduinzager: iemand die probeert het keiharde arduin af te zagen. De benaming flierefluiter verwijst waarschijnlijk naar iemand die fluitjes van vlierhout maakt.

Hans in alle straten

 

Tot slot twee uitdrukkingen waarmee men een leegloper vroeger omschreef: in Mechelen zei men: Hij wit het plafond van de Grote Markt, en de beroemde negentiende-eeuwse spreekwoordenverzamelaar P.J. Harrebomée memoreerde de uitdrukking Hans in alle gassen of Hans in alle straten voor “een bemoeizuchtig leeglooper, die zich verbeeldt ‘van alle markten thuis’ te zijn”. Die uitdrukking is beslist niet van toepassing op onze scheidende directeur, die ik echter wel voor de toekomst veel vrije tijd toewens om al lanterfantend nieuwe energie op te doen.

_______________________________________

Dit artikel is verschenen in de nieuwsbrief (december 2016) van het Meertens Instituut. Heeft u een vraag voor het instituut, stuur dan een mail aan de redactie. Ook interesse in de nieuwsbrief? Klik hier voor meer informatie.

 

Geplaatst in Onderwijs | Tags: , , | 36 reacties

In gesprek met Sarah Nyachan Tut

Bij Sarah op bezoek vraag ik naar haar ervaringen in Afrika. Voor haar reis heeft zij in Engeland een training gevolgd. Mijn eerste vraag was dan ook wat zij daar geleerd heeft.

Omdat Sarah in Zuid-Sudan is geboren ga ik er vanuit dat zij de taal en de gewoonten wel kent. De training is speciaal voor ngo-medewerkers die naar risico gebieden gaan.

Sarah heeft beroepsmatig een zorg- en verpleging achtergrond. Maar in deze cursus heeft zij ook geleerd om onder de stress van oorlogsgeweld eerste hulp te verlenen. Daarbij heeft zij geleerd om gevaarlijke situaties te herkennen. Niet alleen herkennen maar vooral hoe de escalerend te reageren. Bij een wegblokkade blijft het in oorlogsgebied altijd de vraag of de gewapende mensen veilig en/of van de goede partij zijn. Bermbommen, landmijnen mij zegt het alleen iets als een nieuwsitem. Hoe hier in de praktijk mee om te gaan is weer iets anders.

Door vreemden wordt de Bijlmermeer als ghetto gezien. Maar ik woon hier veilig en naar tevredenheid. Mijn hele leven leef ik in vrede. Hoe het is om beschoten te worden? Hoe het is om altijd te moeten opletten voor gevaar? Het is en blijft voor mij een probleem dat door het nieuws, kranten, radio en tv naar mij komt. Luisterend naar de verhalen van Sarah word ik mij bewust van mijn bevoorrechte leven.

Voordat Sarah vertrok liet zij mij allerlei namen en handtekeningen zien. Op een handtekening na heeft zij toestemming om in Wanding een medische post te bouwen. Spijtig genoeg zijn de gevechten weer begonnen. Een reis naar Juba voor de laatste handtekening van de minister van gezondheid is hierdoor nog niet mogelijk. De stammenstrijd heeft het leven gekost van de Nuer in Juba. Voor Sarah is het dus niet veilig om naar Juba af te reizen.

De verontrustende berichten over hongersnood in Zuid-Sudan en grote stromen vluchtelingen naar de naburige landen druppelen binnen bij het Nederlandse nieuws. Jammer genoeg lees en hoor ik nog niets over noodzakelijke reddingsacties …

Terwijl ik bij Sarah aan de keukentafel zit is Dominique ook op bezoek. In een volgende blogpost wil ik beschrijven hoe hij de politieke situatie omschrijft van Zuid-Sudan.

Geplaatst in Politiek | Tags: , | 19 reacties

Kijk waar je loopt!

Terwijl Aafke Oldebeuving voor het Berlage Lyceum een excursie naar Limburg aan het voor bereiden is vraagt zij of ik iets weet voor het centrum van Maastricht. Ik bedenk hardop dat er ook in Maastricht fossielen te vinden zijn. Het centrum van Amsterdam heeft de prachtigste stoepranden met mooi zichtbare fossielen. Dat moet ook in Maastricht te zien zijn.

Sedimentair gesteente of afzettingsgesteente is de uitgelezen plek om fossielen te vinden. De harde gedeelten van een plant of dier zijn goed terug te vinden in deze steensoorten. Maar ook afdrukken blijven achter. De stenen worden nu gebruikt bij bestratingen. Maar ook als gevelsteen komt deze steensoort voor. Binnen bij het sanitair of in keukens zijn ook afzettingsgesteenten te gebruiken.

Met het juiste oog zijn er dus overal fossielen te vinden, soms wat kleiner, soms duidelijk zichtbaar. Met speelgoedklei is op sommige plaatsen een mooie afdruk te maken van uitgesleten fossielen.

Het volgende boek geeft de prachtigste voorbeelden:

Kijk waar je loopt! over stadspaleontologie

Auteur Jelle Reumer

ISBN10 9065544461

ISBN13 9789065544469

http://www.jellereumer.nl/

 

 

 

Geplaatst in Kinderen, Natuur, Onderwijs | Tags: , , , | 28 reacties

GroenLinks: de plannen & cijfers (focus energie & klimaat)

Krispy's Blog

Met minder dan 2 weken te gaan voor de verkiezingen leek het me tijd om nog even de belangrijkste effecten van de plannen van GroenLinks op een rij te zetten, met daarin de focus op de effecten op klimaat, energie en milieu. De plannen kun je nalezen in het verkiezingsprogramma en in de analyses van het verkiezingsprogramma door PBL, CPB, en SCP.

programma_gl_ruggegraat Bron: GroenLinks

Klimaat en energie

GroenLinks heeft (zoals je kan verwachten) ambitieuze plannen op gebied van klimaat en energie. De CO2 reductie die GroenLinks behaalt ligt met 62% boven de doelstelling van het verkiezingsprogramma en boven wat volgens PBL nodig is om de doelstellingen van het klimaatakkoord van Parijs te halen. Volledigheidshalve: volgens Greenpeace en Urgenda is meer nodig dan PBL stelt.

image2

In de grafiek kan je zien dat GroenLinks met haar plannen behoorlijk op weg gaat om in 2050 uit te komen op 95%…

View original post 213 woorden meer

Geplaatst in Geen categorie | 24 reacties

My Backyard, Geerdinkhof

Het bestuur van Groot Geerdinkhof heeft voor het Veertigjarig bestaan van de wijk Geerdinkhof een boekje uitgebracht. De geschiedenis van de wijk wordt m.b.v. het archief van de vereniging Groot Geerdinkhof, het gemeentearchief en interviews met (oud-)bewoners beschreven. De gebruikte foto’s geven het geheel een mooi historisch en nostalgisch beeld.

Soms worden bewonersakties afgedaan met de opmerking; “Not in my Backyard”. in het jubileumboekje is juist een ander verhaal te lezen. De betrokkenheid van Geerdinkhoffers met hun wijk en de omgeving is groot te noemen. De Bijlmerweide wordt al weer jaren deels door bewoners van Geerdinkhof onderhouden. Bij de grootschalige renovatie Van de Bijlmerweide is dan ook nauw samengewerkt door Beheer Openbare Ruimte van Amsterdam-ZuidOost, de uitvoerders en bewoners van Geerdinkhof.

De bescherming van de Amsterdamse ringslangen krijgt ook volop de hulp van bewoners. De noodzakelijke broeihopen voor de eieren van ringslang worden door vrijwilligers uit de wijk verzorgd. Het tellen doet de wijkbioloog. En de populatie van ringslangen gaat vooruit.

Oorspronkelijk is de wijk vooral gebouwd met het oog op privacy. De woningen en de tuinen hebben nauwelijks tot geen inkijk. Toch zijn de ramen zo gericht dat er binnen veel natuurlijk licht is. De activiteiten van de bewoners door de jaren heen laten zien dat men hierdoor niet op zich zelf is. Een eigen Sinterklaas intocht voor de kleintjes is jarenlang traditie geweest. Er wordt zelfs over gesproken om dit weer opnieuw op te pakken.

De woonwijk is toegankelijk voor auto’s. Toch is het geheel vooral ingericht voor veilig spelende kinderen op de stoep. Voetgangers en fietsers kunnen overal eenvoudig komen. Zeker omdat de rijsnelheid van auto’s vriendelijke is. De getoonde kaartjes van de ontwerpfase laten dit duidelijk zien.

Een leuk en zeer lezenswaardig boekje. Voor meer informatie en bestelopties, mail naar: voorzitter@geerdinkhof.nl

http://www.geerdinkhof.nl/

https://nl-nl.facebook.com/Geerdinkhof/

 

Geplaatst in Amsterdam, Geen categorie | Tags: , | 7 reacties

Et annet stedt, en annen tid

Et annet stedt, en annen tid
tot 5 maart 2017

Een overzichtstentoonstelling van het werk van Paleo/Wildlife Artist Esther van Hulsen
Een zo op het eerste gezicht bijzondere titel: het is Noors voor ‘een andere plaats, een andere tijd’.

De tentoonstelling laat werk zien dat Van Hulsen de afgelopen jaren heeft gemaakt voor verschillende publicaties en projecten, zoals boeken over zeereptielen en zeeschorpioenen, over dinosauriërs, fossielen en mineralen.

Hoogtepunt in de expositie is een tekening van een fossiele inktvis. Het bleek dat de inkt nog in het fossiel bewaard was gebleven. Met deze fossiele inkt heeft Van Hulsen vervolgens de tekening van de 95 miljoen jaar oude octopus getekend.

Adres: Schoenmakersperk 2, Leeuwarden, Nederland
Meer info:
Natuurmuseum Fryslân

Geplaatst in Biologie, Natuur | Tags: , , | 13 reacties

Jeugdplatform Amsterdam

Eerder heb ik het initiatief om een JongerenAdviesraad ZuidOost ( Jarzo) op te richten toegejuicht. Nu vraag ik aandacht voor het Jeugdplatform Amsterdam. Jongeren en ouders samen in gesprek over goede zorg. Amsterdamse jongeren en ouders zetten zich samen in voor de belangen van alle Amsterdammers die te maken hebben met zorg voor jeugd of passend onderwijs in Amsterdam.

De Adviesgroep
Een aantal afgevaardigde jongeren en ouders uit het Jeugdplatform vormen samen de Adviesgroep en geven de gemeente gevraagd en ongevraagd advies.

De Belangenbehartigers
Er zijn belangenbehartigers actief in de wijken. Dit zijn ervaringsdeskundige jongeren en ouders die in de stadsdelen de ogen en oren en de spreekbuis van het Jeugdplatform zijn. Zij signaleren, onderzoeken en verbinden om zo de belangen van de doelgroep te behartigen.

Werkgroepen
Het Jeugdplatform vraagt ook ideeën en meningen van jongeren en ouders die niet ‘vast’ kunnen of willen deelnemen. Voor hen organiseert het Jeugdplatform regelmatig werkgroepen over bepaalde thema’s, wijken of doelgroepen. De werkgroepen vormen de brede achterban van het Jeugdplatform en geven de Adviesgroep ideeën en meningen voor de adviezen.

Het jeugdplatform Amsterdam adviseert de gemeente over de zorg voor de jeugd: bijvoorbeeld thuis, in de wijk, op school of in de instelling.

Het jeugdplatform is onafhankelijk en bestaat uit Amsterdamse jongeren en ouders.

Meedoen kan op verschillende manieren, ook eenmalig. Geef je op, dan ontvang je maandelijks de agenda. Je kunt dan zelf bekijken naar welke bijeenkomsten je wel en niet gaat en hoe je mee wilt praten.

Jongeren die mee willen praten kunnen zich aanmelden.

Info@jeugdplatformamsterdam.nl

SMS / Whatsapp / telefoon: 0615272645

 

Voor meer info de website:

www.jeugdplatformamsterdam.nl

 

Geplaatst in Amsterdam, Kinderen | Tags: | 11 reacties