Kwelders, een gouden rand

Door Hans Revier

Kwelders vormen de gouden rand van de Waddenzee. Waar ze nu vooral als natuurgebied, met her en der wat grazend vee, worden beheerd, gebruikten de eerste bewoners deze gebieden zeer intensief. Archeobotanisch onderzoek in en op de terpen geeft een beeld van de plantensoorten die de terpbewoners er in vroeger tijden verbouwden.

Terpenonderzoek

Vanaf het jaar 600 BC is het uitgestrekte kweldergebied van Friesland en Groningen gekoloniseerd. De eerste bewoners vestigden zich op hoge kwelderruggen en wierpen later terpen op om periodes met hoog water te doorstaan. In de negentiende eeuw zijn veel van deze terpen –ruim 2000 in Nederland– afgegraven. De vruchtbare terpaarde kon men goed gebruiken in voedselarme landbouwgronden. Tijdens deze afgravingen vond men tal van voorwerpen afkomstig van de vroegere bewoners. In 1835 ziet de eerste publicatie het licht waarin melding wordt gemaakt van zaden- en plantenresten. Vanaf 1916 vindt systematisch archeologisch onderzoek aan de terpen plaats. Uit dit archeologisch en archeobotanisch onderzoek kan een goed beeld gevormd worden van hoe de terpbewoners konden voorzien in hun levensonderhoud. Zo vormen o.a. de wadvogels een belangrijke voedselbron (zie ook Wadweten 5 december 2013).

Granen   

Uit bestudering van monsters terpaarde van verschillende opgravingen blijkt dat de terpbewoners zowel in het wild levende planten gebruikten als zelf planten verbouwden. Gerst is in dit verband de meest aangetroffen graansoort. Naast gerst komt emmertarwe, een vroege voorouder van onze moderne tarwe, veel in de monsters voor. Dat emmertarwe werd verbouwd leidt men o.a. af uit de vondst van plantenresten als kleine brandnetel en varkensgras die exemplarisch zijn voor in cultuur gebrachte landschappen. Broodtarwe verschijnt pas in de Middeleeuwen. Het zelfde geldt voor haver. Pas vanaf de Volle Middeleeuwen is er sprake van min of meer constante aanwezigheid van haver in de monsters.

Cannabis

Uit het terpengebied zijn twee soorten peulvruchten bekend. Het meest algemeen is de tuinboon. Vooral een kleine variant daarvan, de zogenaamde duivenboon, werd verbouwd. Ook erwten treft men in monsters uit de 11e en 12e eeuw aan. Vlas is wijdverspreid en komt voor op vindplaatsen die dateren uit de vroegste fasen van bewoning. Het voorkomen van deze vezelplant leidt men vooral af uit de vondst van zaden en fragmenten van vruchten.  Recent is de ontdekking van zaden van hennep (Cannabis sativa) in de monsters. Deze plant is zeker vanaf de Romeinse tijd aanwezig in het terpengebied. Vezels van hennep zijn aangetroffen in de vorm van een touw om de hals van een pot uit het begin van onze jaartelling die bij Sneek is opgegraven. Ten slotte mag de huttentut (Camelina sativa) niet onvermeld blijven. Dit is een oliehoudende plant, vaak voorkomend als onkruid op vlasakkers. Maar uit de vondst van grote hoeveelheden vruchtfragmenten in een monster leidt men af dat deze soort werd verbouwd en de vruchten gedorst.

Van sommige planten is niet bekend of ze werden verbouwd of als wilde plant geoogst. Bieten, wilde peen en zwarte mosterd komen van nature in het kweldergebied voor. Uit het onderzoek naar zaden- en plantenresten in terpaarde komt het beeld naar voren dat het terpen- en wierdengebied in hoge mate zelfvoorzienend was. De bewoners van deze gebieden gebruikten hun leefomgeving zeer intensief. Men stak zoden voor de bouw van onderkomens, ving vogels, raapte eieren en wist kleine delen van de kwelders in cultuur te brengen.

Bronnen

Schepers, M. (2016). Gebruiksplanten in het terpen- en wierdengebied. In A. Nieuwhof (editor), Van Wierhuizen tot Achlum: Honderd jaar archeologisch onderzoek in terpen en wierden. (blz. 141-152).  (Jaarverslagen van de Vereniging voor Terpenonderzoek; Vol. 98). Groningen: Vereniging voor Terpenonderzoek. http://www.rug.nl/research/portal/files/39585280/Schepers_JubileumTerpVere_Gebruiksplanten_2016.pdf

 

  1. Nieuwhof & M. Schepers (2016).  Living on the Edge: Synanthropic Salt Marshes in the Coastal Area of the Northern Netherlands from around 600 BC In Archeological Review from Camebridge, Volume 31.2: Landscapes

https://www.researchgate.net/publication/312986415_Living_on_the_Edge_Synanthropic_Salt_Marshes_in_the_Coastal_Areas_of_the_Northern_Netherlands_from_around_600_BC

 

Advertenties

Over Rob Alberts

Mensen, natuur, de aarde, planten en dieren hebben mijn interesse. Monumentale Bomen fascineren mij. Onderwijs is mijn passie. In 1988 ben ik in de Bijlmermeer komen wonen. De mensen, het groen, de andere manier van bouwen / wonen hebben mijn hart gestolen. Zonder ver te reizen is hier de hele wereld binnen handbereik. Rondom mijn huis geniet ik vooral van de Familie Pimpelmees. In december 2009 ben ik gaan bloggen over wat mij opvalt of wat mij bezig houdt.
Dit bericht werd geplaatst in Biologie, duurzame energie, eten en drinken, Natuur en getagged met , , , . Maak dit favoriet permalink.

25 reacties op Kwelders, een gouden rand

  1. Matroos Beek zegt:

    Een bijzonder vruchtbaar gebied zo te lezen. Interessant. Nog een fijn weekend Rob. Hartelijke groet.

    Liked by 1 persoon

  2. fietszwerver zegt:

    mogge Rob
    een interessant blog over een mooi gebied
    ik ben er een paar maal bij geweest als mijn oom , toen vogelwachter in Makkum en maat gingen Wilsterflappen , niet om te eten , maar om te ringen en geringde te lezen

    fijn weekend groet

    Liked by 1 persoon

  3. Droegen terpers al een broek?

    Liked by 1 persoon

  4. KnutzEls zegt:

    Interessant dat men dat allemaal kan herleiden.

    Liked by 1 persoon

  5. Heel interessant Rob, die terpen waren toch wel iets bijzonders.

    Liked by 1 persoon

  6. joke_dev zegt:

    Terpers, ergens heel ver komt een herinnering vaag naar boven, van een TV uitzending jaren geleden??? Jij weet ongelofelijk veel over je regio, natuur en alles wat erbij komt. Met veel interesse gelezen.

    Liked by 1 persoon

  7. egoecho zegt:

    Mooi en leerzaam, dank je!

    Liked by 1 persoon

  8. Sjoerd zegt:

    Hele interessante info Rob, vooral om dat mij dit niet bekend is.

    Liked by 1 persoon

  9. Bertie zegt:

    Mooi dat er zoveel te vinden is in de grond, het zegt veel over de mensen van toen.

    Liked by 1 persoon

  10. Rebbeltje zegt:

    Ha een onderonsje over Swiebertje net zo leuk om te lezen als je blog 😉
    Ben jij antiek?

    Liked by 1 persoon

  11. Ann McDunn zegt:

    Het waddengebied is altijd prachtig Rob, leuk om dit allemaal te lezen. Zelf ben ik er vaak geweest en dan vooral om de kwelders met hun prachtige planten.
    https://annpostma.wordpress.com/2011/09/04/waddenzee-en-in-het-bijzonder-de-kwelders-en-de-planten/

    Liked by 1 persoon

  12. HesterLeyNel zegt:

    Dis altyd interessant om te lees hoe mense in die vorige eeue geleef het. Ek wens ek kon net elke 100 jaar terugkom vir ’n vinnige kuier om te sien wat aangaan.

    Liked by 1 persoon

  13. Mathilde zegt:

    Wow interessant. Mooi dat je zoveel af kunt leiden uit de afgegraven grond van een wierd. Er is een mooi wierdenmuseum, ik ben erheen gefietst vanuit Lettelbert, en fietste toen naar het noorden. Maar hoe het dorp heet, weet ik niet meer. Wel eens geweest?

    Like

  14. EJW zegt:

    Leerzaam blog, mooi leesvoer op deze druilerige dag

    Liked by 1 persoon

  15. meninggever zegt:

    Mooi om te zien dat we steeds meer zouden kunnen leren over onze eigen geschiedenis! Geeft toch ook een bepaald beeld van de samenleving in deze lage landen aan de zee en hoe hard er moest worden gewerkt om de bol boven water te houden….

    Liked by 1 persoon

  16. Mooi informatief logje over het kwelderland aan de Waddenzee.

    Liked by 1 persoon

  17. De hennep tiert hier nu welig Rob! En het is zo heerlijk om met de voeten even in het zachte wad te zinken. Wij zijn blij weer thuis te zijn. Mooi stuk 😊

    Liked by 1 persoon

  18. afwaswater zegt:

    Boeiend. Ik zou best wel eens een kijkje willen nemen in die tijd (als zoiets zou kunnen 🙂 ). groetjes, Hanneke

    Liked by 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s